Szkolenie z pierwszej pomocy BHP: Kto musi? Zakres, terminy, wymagania

W każdym zakładzie pracy, niezależnie od branży czy wielkości, może dojść do nieszczęśliwego wypadku lub nagłego zachorowania. Szybka i prawidłowo udzielona pierwsza pomoc często decyduje o zdrowiu, a nawet życiu poszkodowanego. Właśnie dlatego szkolenie z pierwszej pomocy BHP jest nie tylko dobrą praktyką, ale przede wszystkim prawnym obowiązkiem każdego pracodawcy. W niniejszym artykule kompleksowo omawiamy, kto musi zostać przeszkolony, jaki jest wymagany zakres wiedzy i umiejętności, jak często należy odnawiać uprawnienia oraz jakie konsekwencje grożą za zaniechanie tego kluczowego obowiązku.

Podstawy prawne obowiązku szkolenia z pierwszej pomocy

Kwestia obowiązku zapewnienia pierwszej pomocy w miejscu pracy nie jest jedynie wynikiem dobrych praktyk czy wewnętrznych regulaminów. To ścisłe wymaganie prawne, którego fundamenty znajdują się w najważniejszym akcie prawnym regulującym stosunki między pracodawcą a pracownikiem – Kodeksie pracy. Zrozumienie tych przepisów jest kluczowe dla każdego przedsiębiorcy, aby mógł świadomie i prawidłowo zarządzać bezpieczeństwem w swojej firmie.

Kluczowe przepisy Kodeksu pracy dotyczące pierwszej pomocy

Podstawowym i najważniejszym przepisem nakładającym na pracodawcę obowiązek zorganizowania systemu pierwszej pomocy jest art. 209¹ § 1 pkt 2 Ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Zgodnie z tym artykułem, pracodawca jest zobowiązany do:

• zapewnienia środków niezbędnych do udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach, zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników,
• wyznaczenia pracowników do udzielania pierwszej pomocy,
• wyznaczenia pracowników do wykonywania działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników.

Ten przepis jednoznacznie wskazuje, że samo posiadanie apteczki jest niewystarczające. Pracodawca musi aktywnie stworzyć system, w ramach którego wyznaczone i odpowiednio przeszkolone osoby będą potrafiły zareagować w sytuacji kryzysowej. Co istotne, przepis ten nakłada na pracodawcę obowiązek zapewnienia łączności ze służbami zewnętrznymi, wyspecjalizowanymi w szczególności w zakresie udzielania pierwszej pomocy medycznej, ratownictwa medycznego oraz ochrony przeciwpożarowej.

Kolejnym ważnym elementem układanki prawnej jest art. 237¹¹a § 1 Kodeksu pracy, który dotyczy szkoleń w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy. Mówi on, że pracodawca jest obowiązany zapewnić przeszkolenie pracownika w zakresie BHP przed dopuszczeniem go do pracy oraz prowadzenie okresowych szkoleń w tym zakresie. Chociaż przepis ten nie mówi wprost o dedykowanym kursie pierwszej pomocy dla wszystkich, to właśnie w ramach szkolenia wstępnego ogólnego (instruktażu ogólnego) każdy nowo zatrudniony pracownik powinien otrzymać podstawowe informacje na temat zasad udzielania pierwszej pomocy obowiązujących w danym zakładzie pracy.

Rozporządzenia wykonawcze i ich rola w systemie

Szczegóły dotyczące organizacji szkoleń BHP, w tym elementów pierwszej pomocy, precyzuje Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy. W ramowych programach szkolenia wstępnego ogólnego oraz szkoleń okresowych dla różnych grup stanowisk (robotniczych, administracyjno-biurowych, inżynieryjno-technicznych, pracodawców i osób kierujących pracownikami) zawsze znajduje się moduł poświęcony pierwszej pomocy.

Należy jednak podkreślić, że zakres tematyczny poruszany podczas standardowego szkolenia BHP jest zazwyczaj podstawowy. Nie zastępuje on specjalistycznego, dedykowanego szkolenia, które powinni przejść pracownicy wyznaczeni do udzielania pierwszej pomocy, o których mowa w art. 209¹ Kodeksu pracy. Ich wiedza i umiejętności muszą być znacznie szersze i gruntowniej przećwiczone, aby mogli oni skutecznie działać w warunkach realnego zagrożenia.

Warto również pamiętać o Ustawie z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym, która definiuje pojęcia takie jak pierwsza pomoc czy kwalifikowana pierwsza pomoc, oraz o art. 162 Kodeksu karnego, który nakłada na każdego człowieka (a więc i każdego pracownika) prawny obowiązek udzielenia pomocy osobie znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Zaniechanie tego obowiązku jest przestępstwem.

Kto konkretnie musi odbyć szkolenie z pierwszej pomocy BHP?

Zidentyfikowanie, którzy pracownicy muszą przejść formalne szkolenie z pierwszej pomocy, jest jednym z kluczowych zadań pracodawcy w procesie budowania bezpiecznego środowiska pracy. Prawo rozróżnia obowiązki w tym zakresie, dzieląc pracowników na dwie główne grupy: specjalnie wyznaczonych do tego zadania oraz pozostałych pracowników, którzy również powinni posiadać podstawową wiedzę.

Pracownicy wyznaczeni do udzielania pierwszej pomocy – filar systemu bezpieczeństwa

Główny ciężar odpowiedzialności za realne działania ratunkowe w firmie spoczywa na barkach pracowników wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy. To właśnie oni, zgodnie z art. 209¹ Kodeksu pracy, muszą przejść kompleksowe i praktyczne szkolenie, które przygotuje ich do działania w stresujących i wymagających sytuacjach. Wyznaczenie tych osób nie może być przypadkowe.

Pracodawca, dokonując wyboru, powinien kierować się kilkoma kluczowymi kryteriami:

• Predyspozycje psychofizyczne: Wybrana osoba powinna charakteryzować się opanowaniem, odpornością na stres i chęcią niesienia pomocy. Nie każdy jest w stanie zachować zimną krew na widok krwi czy w sytuacji zagrożenia życia.
• Dostępność: Pracownicy ci muszą być dostępni przez cały czas pracy zakładu. Oznacza to konieczność wyznaczenia odpowiedniej liczby osób na każdej zmianie roboczej, w każdej lokalizacji (np. w różnych budynkach, na różnych piętrach).
• Brak przeciwwskazań zdrowotnych: Osoba udzielająca pierwszej pomocy sama nie może stwarzać dla siebie zagrożenia, np. wykonując resuscytację krążeniowo-oddechową przy poważnych problemach z kręgosłupem.
• Dobrowolność: Chociaż prawo nakazuje pracodawcy wyznaczenie takich osób, najlepsze efekty osiąga się, gdy pracownicy sami zgłaszają chęć pełnienia tej funkcji. Zwiększa to ich zaangażowanie i motywację do nauki.

Po dokonaniu wyboru, pracodawca musi poinformować wszystkich pracowników o tym, kto został wyznaczony do udzielania pierwszej pomocy. Informacja ta powinna być łatwo dostępna, na przykład w postaci tablicy informacyjnej w widocznym miejscu, zawierającej imiona, nazwiska, miejsce pracy oraz, w miarę możliwości, zdjęcie wyznaczonej osoby.

Ilu pracowników należy wyznaczyć? Analiza potrzeb zakładu pracy

To jedno z najczęściej zadawanych pytań przez pracodawców. Przepisy Kodeksu pracy nie podają konkretnej liczby ani procentu załogi, która musi zostać przeszkolona. Ustawodawca pozostawił tę decyzję pracodawcy, wskazując jednak, że liczba ta, ich rozmieszczenie oraz dostępne wyposażenie muszą być dostosowane do rodzaju i poziomu występujących zagrożeń.

Aby prawidłowo oszacować liczbę potrzebnych osób, pracodawca, najlepiej w porozumieniu ze służbą BHP lub specjalistą ds. BHP, powinien przeprowadzić analizę uwzględniającą:

• Ocenę ryzyka zawodowego: W biurze ryzyko poważnych urazów jest statystycznie niższe niż na budowie, w zakładzie chemicznym czy w hucie. Im wyższe ryzyko, tym więcej przeszkolonych osób potrzeba.
• Liczbę zatrudnionych pracowników: W małej, kilkuosobowej firmie może wystarczyć jedna lub dwie wyznaczone osoby. W zakładzie zatrudniającym setki ludzi, na kilku zmianach, liczba ta musi być proporcjonalnie większa.
• System pracy: Należy bezwzględnie zapewnić obecność przeszkolonych osób na każdej zmianie – porannej, popołudniowej i nocnej.
• Rozmieszczenie stanowisk pracy: Jeśli firma działa w kilku budynkach, na różnych piętrach lub na rozległym terenie, w każdej z tych lokalizacji powinna znajdować się osoba zdolna do udzielenia pomocy. Czas dotarcia do poszkodowanego jest kluczowy.

Dobrą praktyką jest, aby na każdej zmianie i w każdej lokalizacji były wyznaczone co najmniej dwie osoby. Zapewnia to ciągłość systemu na wypadek nieobecności jednej z nich (urlop, choroba) lub w sytuacji, gdyby to właśnie ona uległa wypadkowi.

Obowiązki pozostałych pracowników w zakresie pierwszej pomocy

Choć obowiązek przejścia specjalistycznego szkolenia dotyczy wyznaczonej grupy, nie zwalnia to pozostałych pracowników z odpowiedzialności. Każdy pracownik, w ramach szkolenia wstępnego BHP (instruktażu ogólnego), musi zostać zapoznany z podstawowymi zasadami udzielania pierwszej pomocy oraz z wewnętrznymi procedurami obowiązującymi w firmie. Powinien wiedzieć:

• Jak wezwać pomoc (numery alarmowe, sposób zgłaszania wypadku).
• Gdzie znajdują się apteczki i punkty pierwszej pomocy.
• Kto w firmie jest wyznaczony do udzielania pierwszej pomocy.
• Jak zabezpieczyć miejsce zdarzenia.

Ponadto, jak wspomniano wcześniej, na każdym ciąży powszechny obowiązek udzielenia pomocy wynikający z Kodeksu karnego. Wiedza zdobyta na szkoleniu BHP ma na celu oswojenie pracownika z sytuacją kryzysową i wskazanie mu pierwszych, najprostszych kroków, które może podjąć, zanim na miejscu zjawią się wykwalifikowani ratownicy lub wyznaczeni do tego pracownicy.

Zakres merytoryczny i program szkolenia z pierwszej pomocy

Skuteczność udzielanej pomocy zależy bezpośrednio od jakości odbytego szkolenia. Program kursu dla pracowników wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy musi być kompleksowy i, co najważniejsze, w dużej mierze oparty na ćwiczeniach praktycznych. Teoria jest ważna, ale to praktyka czyni mistrza, zwłaszcza w tak stresującej dziedzinie.

Teoria a praktyka: złote proporcje skutecznego kursu

Idealne szkolenie z pierwszej pomocy BHP powinno składać się w co najmniej 60-70% z zajęć praktycznych. Uczestnicy muszą mieć możliwość przećwiczenia kluczowych umiejętności na fantomach i z użyciem sprzętu treningowego. Słuchanie wykładu o resuscytacji to nie to samo, co samodzielne wykonanie 30 uciśnięć klatki piersiowej i 2 wdechów ratowniczych na manekinie treningowym. To właśnie podczas ćwiczeń uczestnicy oswajają się z procedurami, nabierają pewności siebie i budują tzw. pamięć mięśniową, która może okazać się kluczowa w sytuacji realnego stresu.

Kompleksowy program szkolenia powinien obejmować następujące moduły:

1. Aspekty prawne i motywacyjne: Omówienie obowiązku udzielania pomocy, kwestii bezpieczeństwa własnego ratownika oraz psychologicznych aspektów działania w sytuacji kryzysowej.
2. Ocena sytuacji i zabezpieczenie miejsca zdarzenia: Nauka prawidłowej oceny bezpieczeństwa dla siebie, poszkodowanego i świadków zdarzenia.
3. Ocena stanu poszkodowanego (schemat ABC/CABC): Kluczowa umiejętność badania podstawowych funkcji życiowych – przytomności, drożności dróg oddechowych i oddechu.
4. Wezwanie pomocy: Trening skutecznego powiadamiania służb ratunkowych (numer 112 lub 999), przekazywania kluczowych informacji dyspozytorowi.
5. Resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO) osób dorosłych: Intensywne ćwiczenia praktyczne uciskania klatki piersiowej i wykonywania wdechów ratowniczych na fantomach.
6. Użycie automatycznego defibrylatora zewnętrznego (AED): Nauka obsługi i zasad działania AED, jednego z najważniejszych urządzeń ratujących życie w przypadku nagłego zatrzymania krążenia. Ćwiczenia z użyciem trenażerów AED.
7. Postępowanie w przypadku zadławienia: Nauka i przećwiczenie uderzeń w okolicę międzyłopatkową oraz uciśnięć nadbrzusza (rękoczyn Heimlicha).
8. Postępowanie w przypadku urazów:
   • Rany i krwotoki: Nauka tamowania krwotoków zagrażających życiu za pomocą opatrunków uciskowych i opasek zaciskowych (staz taktycznych).
   • Złamania, skręcenia, zwichnięcia: Zasady unieruchamiania kończyn.
   • Oparzenia: Postępowanie w przypadku oparzeń termicznych i chemicznych.
   • Urazy głowy, kręgosłupa, klatki piersiowej i brzucha: Omówienie zasad postępowania i unieruchamiania.
9. Postępowanie w stanach nagłych: Omówienie i zasady pierwszej pomocy w przypadkach takich jak zawał serca, udar mózgu, atak padaczki, omdlenie, reakcja alergiczna (wstrząs anafilaktyczny), zatrucia.
10. Pozycja bezpieczna: Praktyczna nauka układania osoby nieprzytomnej, ale oddychającej, w pozycji bezpiecznej.

Dostosowanie programu szkolenia do specyfiki firmy

Kluczem do maksymalnej efektywności szkolenia jest jego dostosowanie do specyficznych zagrożeń występujących w danym zakładzie pracy. Profesjonalna firma szkoleniowa, przed przystąpieniem do kursu, powinna przeprowadzić wywiad z pracodawcą lub służbą BHP, aby poznać charakterystykę ryzyka. Inne scenariusze należy przećwiczyć z pracownikami biurowymi, a inne z pracownikami budowlanymi czy laborantami.

• W biurze: Nacisk kładzie się na stany nagłe, takie jak zawał serca, udar, omdlenia, zadławienia, a także na urazy typowe dla tego środowiska (drobne skaleczenia, upadki ze schodów).
• Na budowie: Program musi zostać rozszerzony o postępowanie w przypadku upadków z wysokości, złamań otwartych, amputacji urazowych, porażeń prądem i silnych krwotoków.
• W zakładzie chemicznym: Kluczowe będzie postępowanie w przypadku oparzeń chemicznych, zatruć wziewnych i pokarmowych.
• W magazynie wysokiego składowania: Należy uwzględnić urazy spowodowane przez wózki widłowe, przygniecenia przez spadający towar.

Personalizacja programu sprawia, że szkolenie staje się bardziej angażujące i bezpośrednio przekłada się na realne umiejętności potrzebne w danym środowisku pracy. To inwestycja, która procentuje zwiększeniem faktycznego poziomu bezpieczeństwa.

Terminy, częstotliwość i wymagania organizacyjne

Zapewnienie ciągłości systemu pierwszej pomocy wymaga nie tylko jednorazowego przeszkolenia pracowników, ale także dbałości o regularne odświeżanie ich wiedzy i umiejętności. Zrozumienie zasad dotyczących terminów i wyboru odpowiedniego organizatora szkolenia jest równie ważne, co sam program kursu.

Jak często należy odnawiać uprawnienia z pierwszej pomocy?

To jedno z najczęściej pojawiających się pytań i źródło wielu nieporozumień. W przeciwieństwie do szkoleń okresowych BHP, których częstotliwość jest ściśle określona w rozporządzeniu (np. co 3 lata dla stanowisk robotniczych, co 5 lat dla pracodawców), polskie przepisy prawa pracy nie precyzują wprost, jak często pracownicy wyznaczeni do udzielania pierwszej pomocy muszą odnawiać swoje szkolenie.

Jednak brak formalnego nakazu nie oznacza, że szkolenie jest bezterminowe. Wiedza i umiejętności z zakresu ratownictwa, nieużywane na co dzień, bardzo szybko ulegają zatarciu. Co więcej, wytyczne dotyczące resuscytacji (publikowane m.in. przez Europejską Radę Resuscytacji – ERC) są aktualizowane co kilka lat. Dlatego, kierując się najlepszymi praktykami i zdrowym rozsądkiem, przyjmuje się, że szkolenie przypominające (tzw. recertyfikacja) powinno odbywać się co 2-3 lata. Taki interwał pozwala na:

• Utrwalenie kluczowych umiejętności praktycznych (zwłaszcza RKO).
• Zapoznanie się z ewentualnymi zmianami w wytycznych.
• Przećwiczenie procedur i odświeżenie wiedzy teoretycznej.
• Utrzymanie wysokiego poziomu gotowości i pewności siebie u wyznaczonych pracowników.

Pracodawca, dbając o realne bezpieczeństwo, powinien wprowadzić wewnętrzną procedurę regularnego odnawiania szkoleń z pierwszej pomocy dla wyznaczonych osób, traktując to jako inwestycję w zdrowie i życie swojej załogi.

Kto może prowadzić szkolenie z pierwszej pomocy i na co zwrócić uwagę?

Jakość szkolenia jest bezpośrednio zależna od kwalifikacji i doświadczenia instruktora oraz od zaplecza dydaktycznego firmy szkoleniowej. Zgodnie z Ustawą o Państwowym Ratownictwie Medycznym, zajęcia z zakresu pierwszej pomocy mogą prowadzić:

• Lekarze systemu
• Pielęgniarki systemu
• Ratownicy medyczni
• Instruktorzy z certyfikatem ukończenia kursu instruktorskiego uznawanego przez główne organizacje ratownicze (np. Europejską Radę Resuscytacji, Polską Radę Resuscytacji, PCK).

Wybierając firmę szkoleniową, pracodawca powinien zweryfikować kilka kluczowych aspektów, aby mieć pewność, że inwestuje w wartościowe i skuteczne szkolenie:

1. Kwalifikacje kadry: Należy poprosić o przedstawienie dokumentów potwierdzających uprawnienia instruktorów. Najlepsi instruktorzy to czynni zawodowo ratownicy medyczni, lekarze czy pielęgniarki, którzy dzielą się nie tylko wiedzą książkową, ale i praktycznym doświadczeniem.
2. Sprzęt szkoleniowy: Firma musi dysponować nowoczesnym sprzętem w odpowiedniej ilości. Kluczowy jest stosunek liczby fantomów do liczby uczestników – idealnie, gdy na 2-3 osoby przypada jeden fantom do RKO, co pozwala na maksymalizację czasu ćwiczeń. Niezbędne są również trenażery AED, zestawy do pozoracji ran, apteczki ćwiczeniowe.
3. Nacisk na praktykę: Należy upewnić się, że program szkolenia jest zorientowany na ćwiczenia. Warto zapytać o proporcje czasu poświęconego na teorię i praktykę.
4. Referencje i opinie: Dobrym pomysłem jest sprawdzenie opinii o firmie i poproszenie o referencje od innych klientów.
5. Forma zaświadczeń: Po ukończeniu kursu uczestnicy powinni otrzymać imienne zaświadczenia, które pracodawca włącza do ich akt osobowych. Zaświadczenie powinno zawierać datę, zakres szkolenia i dane organizatora.

Należy unikać ofert, które wydają się podejrzanie tanie lub obiecują pełnoprawne szkolenie w formie czysto teoretycznej lub online. W przypadku pierwszej pomocy nie da się zastąpić praktycznych ćwiczeń pod okiem doświadczonego instruktora.

Konsekwencje braku szkoleń i niewyznaczenia pracowników

Zaniedbanie obowiązku zorganizowania systemu pierwszej pomocy w firmie nie jest jedynie uchybieniem formalnym. Może prowadzić do bardzo poważnych konsekwencji, zarówno finansowych, jak i prawnych, a w najgorszym scenariuszu – do tragedii, której można było uniknąć.

Odpowiedzialność prawna i finansowa pracodawcy

Nadzór nad przestrzeganiem przepisów BHP w zakładach pracy sprawuje Państwowa Inspekcja Pracy (PIP). W przypadku kontroli, inspektor PIP ma prawo zweryfikować, czy pracodawca wywiązał się z obowiązku wynikającego z art. 209¹ Kodeksu pracy. Stwierdzenie braku wyznaczonych i przeszkolonych pracowników do udzielania pierwszej pomocy jest naruszeniem przepisów i może skutkować nałożeniem mandatu karnego w wysokości od 1 000 zł do 2 000 zł. W przypadku skierowania sprawy do sądu, grzywna może wynieść nawet do 30 000 zł.

Jednak kary finansowe od PIP to nie najpoważniejsza konsekwencja. Znacznie groźniejsza jest potencjalna odpowiedzialność karna i cywilna w sytuacji, gdy w firmie dojdzie do wypadku, a brak odpowiednio zorganizowanej pomocy przyczyni się do pogorszenia stanu zdrowia pracownika lub jego śmierci. Prokurator może w takiej sytuacji postawić pracodawcy lub osobie odpowiedzialnej za BHP w firmie zarzuty z art. 220 Kodeksu karnego, który mówi o odpowiedzialności za niedopełnienie obowiązków w zakresie BHP i narażenie pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Grozi za to kara pozbawienia wolności do lat 3.

Dodatkowo, poszkodowany pracownik lub jego rodzina mogą wystąpić na drogę sądową z pozwem cywilnym przeciwko pracodawcy, domagając się wysokiego odszkodowania i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, koszty leczenia i rehabilitacji.

Wpływ na bezpieczeństwo, kulturę organizacyjną i wizerunek firmy

Poza wymiarem prawnym, istnieje również aspekt ludzki i biznesowy. Brak działającego systemu pierwszej pomocy negatywnie wpływa na:

• Poczucie bezpieczeństwa pracowników: Świadomość, że w razie wypadku nikt nie będzie w stanie udzielić fachowej pomocy, obniża morale i komfort psychiczny załogi.
• Kulturę bezpieczeństwa: Inwestowanie w szkolenia i sprzęt to jasny sygnał od zarządu, że zdrowie i życie pracowników jest najwyższym priorytetem. Zaniedbania w tym obszarze świadczą o lekceważącym podejściu do kwestii BHP.
• Wizerunek firmy: Wypadek w firmie, nagłośniony przez media, w którym na jaw wyjdą zaniedbania w zakresie pierwszej pomocy, może spowodować nieodwracalny kryzys wizerunkowy, utratę zaufania klientów i partnerów biznesowych.

Podsumowując, prawidłowo zorganizowane i regularnie odświeżane szkolenie z pierwszej pomocy BHP to nie jest koszt, lecz jedna z najważniejszych inwestycji. To inwestycja w życie i zdrowie pracowników, w spokój i bezpieczeństwo prawne pracodawcy oraz w budowanie pozytywnej i odpowiedzialnej kultury organizacyjnej. W sytuacji kryzysowej to właśnie wiedza i umiejętności przeszkolonych osób stanowią bezcenne ogniwo w łańcuchu przeżycia.